Бұл мақалада суспензиялық ортада микротасығыштарда өсірілген Vero жасуша өсіндісінде ұсақ күйіс қайыратын малдар обасы (ҰКҚМО) вирусының (Nigeria 75/1 штамы) көбеюін бағалайтын зерттеулер жүргізілді. Бұл әдіс, микротасығыштардағы адгезивті қасиетпен қамтамасыз етілген жасушалардың жоғары өнімділігін суспензиялық өсірудің артықшылықтарымен ұштастыратын, заманауи платформа болып табылады.  

Жүйенің өнімділігіне әртүрлі параметрлердің − вирустың зарарлау дозасы,  өсу ұзақтығы, Vero жасуша өсіндісінің концентрациясы, микротасығыштардың түрі (Cytodex 1 және Cytodex 3) әсері зерттелінді. Зерттеу нәтижесінде микротасығыштардың Vero жасушасының белсенді пролиферациясы мен адгезивтілігін қамтамасыз ететіндігі анықталынды. Өсірілген вирустың титрі (≥ 6,75 lg ТЦД50/см³) дәстүрлі моноқабатты өсіру кезінде сипатталған вирус титрінің мәнінен жоғары болуы вирусты өсіру тиімділігінің жоғарылағанын көрсетеді. Алынған зерттеу нәтижелері, тәжірибелік зерттеулерде, өнеркәсіптік әзірлеуде және ҰКҚМО қарсы вакциналарды өндіруде, микротасығыштардың өсіру технологиясында қолданылуының жоғары мүмкіншілігі барын растайды. 

Кенелер көптеген қоздырғыштардың тасымалдаушысы болып табылады және олардың бактериялық құрамы, саны, әртүрлілігі және өзара әрекеттесуі олардың өсуіне де, аурудың таралуына да әсер етеді. Жаңа метагеномикалық секвенирлеу (NGS) технологияларының пайда болуы микробтық патогендерді анықтау және сипаттау мүмкіндіктерін кеңейтті. Тізбектілік деректерін талдау арқылы кенелерде бруцелла ДНҚ бар екенін анықтауға және оның генетикалық сипаттамаларын анықтауға болады. Батыс Қазақстан облысының Тасқала ауданында 2023 жылдың көктемінде кене сынамалары алынды. Кене үлгілеріндегі бактериялардың 16S рРНҚ гендерінің секвенсы NGS технологиясы көмегімен Ion Torrent платформасы арқылы орындалды. D. marginatus_WKR_Taskala кене үлгілерінде метагеномикалық талдау Brucella suis bv. 3 (25%) және басқа Brucella түрлері (75%) анықталды. Кене үлгісінің метагеномдық реттілігі нәтижесінде алынған көрсеткіштерді талдау 3973 оқуды анықтады, оның 2966-сы Brucella spp. және 1007 жылы Brucella suis bv. 3. D. marginatus_WKR_Taskala үлгісі үшін альфа-әртүрлілік индексінің мәндері: Шеннон = 0,797, Симпсон 1−D = 0,473, Маргалеф = 0,241. Кенелер басқа буынаяқтылармен салыстырғанда үй және жабайы жануарлар арасында кең ауқымды аурулардың маңызды тасымалдаушысы болып танылады. Бруцеллездің таралуы мен кенелер арасындағы байланысқа арналған көптеген зерттеулерге қарамастан, бұл аурудың таралуындағы кенелердің нақты рөлі және онымен байланысты қауіптер әлі де аз зерттелген.

Trypanosoma evansi қоздыратын су-ауру ауруы шөлейт және жартылай шөлейт аймақтарда түйелердің денсаулығы мен өнімділігіне елеулі зиян келтіретін негізгі факторлардың бірі болып табылады. Қазақстанда түйе санының көп болуына қарамастан, су-ауру эпидемиологиясы бойынша рецензияланатын ғылыми деректер шектеулі.

2024 – 2025 жылдары Қазақстанның түйе шаруашылығы дамыған екі өңірінде – Маңғыстау және Қызылорда облыстарында – көлденең сероэпидемиологиялық зерттеу жүргізілді. Қан сарысуының үлгілері (2024 ж. – n = 2 745; 2025 ж. – n = 2 900) T. evansi-ге қарсы антиденелердің болуына комплементті байланыстыру реакциясы (КБР) және формол-гель сынамасы (ФГС) әдістері арқылы зерттелді. Серопреваленттілік 95% интервалдарымен (СИ) есептелді, ал аймақтық және уақытша айырмашылықтар Пирсонның χ² критерийі арқылы бағаланды.

Маңғыстау облысында КБР бойынша серопреваленттілік 2024 жылы 5,0% (95% СИ: 2,15 11,18) көрсеткішінен 2025 жылы 0,78%-ға (95% СИ: 0,21-2,82) дейін төмендеді (p = 0,0319), ал ФГС бойынша оң нәтижелердің үлесі 65,0%-дан 5,88%-ға дейін азайды (p < 0,001). Керісінше, Қызылорда облысында КБР бойынша серопреваленттілік 4,0%-дан (95% СИ: 3,32 - 4,82) 8,88%-ға дейін (95% СИ: 7,87-10,01) сенімді түрде артты (p < 0,001), ал ФГС көрсеткіштері 7,8%-дан 8,96%ға дейін шамалы өсіп, статистикалық тұрғыдан мәнді болмады (p = 0,1504).

Бұл зерттеу Қазақстандағы түйелер арасында T. evansi айналымына жүргізілген алғашқы жүйелі көпжылдық бағалаулардың бірі болып табылады және өңірлік деңгейде қарама-қайшы динамиканы – Маңғыстау облысында айқын төмендеуді және Қызылорда облысында елеулі өсуді – анықтайды. Алынған нәтижелер су-аурудың эпидемиологиясының гетерогенді сипатын көрсетіп, ауруды бақылау стратегияларын жетілдіру үшін тұрақты эпидемиологиялық мониторинг пен біріктірілген диагностикалық тәсілдерді қолдану қажеттігін негіздейді.

Ультрадыбыстық экстракция әдісімен алынған кәдімгі үркегүл (Filipendula vulgaris M.) қою экстракты негізінде жақпа майды фармацевтикалық әзірлеу жүргізілді. Ультрадыбыстық әсерді қолдану биологиялық белсенді заттарды бөліп алудың тиімділігін арттыруға, экстракция уақытын қысқартуға және өсімдік шикізатының термолабильді компоненттерін сақтауға мүмкіндік берді.

Қою экстракттың химиялық құрамы газды хромато-масс-спектрометрия (ГХ/МС) әдісімен зерттелді. Талдау нәтижесінде фенолдық табиғатты қосылыстардың, флавоноидтардың, органикалық қышқылдардың, эфирлердің және айқын антиоксиданттық әрі қабынуға қарсы белсенділікке ие басқа да екіншілік метаболиттердің кешені анықталды. Алынған деректер экстракттың фармакологиялық маңыздылығын және оны жұмсақ дәрілік қалыптарды әзірлеуде белсенді ингредиент ретінде қолданудың мақсатқа сай екенін дәлелдейді.

Зерттелген экстракт негізінде жақпа майдың бес модельдік құрамы әзірленді, олар негіз компоненттерінің арақатынасы мен белсенді заттың шоғырлануы бойынша ерекшеленеді. Әрбір модель үшін физика-химиялық, органолептикалық және реологиялық сипаттамаларға бағалау жүргізілді. Жақпа майдың қоймалылығы, қабаттануға тұрақтылығы, рН көрсеткіші, тұтқырлығы, сондай-ақ экстракттың жақпа май массасында біркелкі таралуы анықталды. Алынған деректердің жиынтығы негізінде құрылымдық тұрақтылықты және жұмсақ дәрілік қалыптарға қойылатын талаптарға сай фармакотехнологиялық қасиеттерді қамтамасыз ететін оңтайлы құрам таңдап алынды.

Әзірленген үлгілерге токсикологиялық зерттеулер мен фармакологиялық сынақтар жүргізілді. Сыртқа қолдану кезінде жедел уыттылық белгілері мен тітіркендіргіш әсердің жоқтығы анықталды. Қабынуға қарсы белсенділікті эксперименттік бағалау қабыну реакцияларының сенімді төмендеуін көрсетті, бұл әзірленген жақпа майдың айқын терапиялық әлеуетін дәлелдейді.

Осылайша, зерттеу нәтижелері Filipendula vulgaris M. қою экстрактының қабынуға қарсы әсері бар жұмсақ дәрілік қалыптарды жасау үшін биологиялық белсенді заттардың перспективалы өсімдік көзі екенін растайды. Әзірленген жақпа май композициясы тұрақтылығымен, қауіпсіздігімен және фармакологиялық тиімділігімен ерекшеленеді, бұл оны фармацевтикалық практикаға енгізу мақсатында әрі қарай клиникаға дейінгі және технологиялық зерттеулер жүргізуге негіз ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Онкологиялық аурулар адамзаттың ең өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Өкінішке орай, қатерлі ісіктің алдын алу мен емдеудің заманауи әдістері өлім-жітімнің жоғарылау тенденциясына және осы аурулардың жаңа жағдайларының пайда болуына сәйкес келмейді. Мұның бір себебі адам ісіктерін, олардың әртүрлі морфологиясын, молекулалық сипаттамаларын және микроортасын дәл бейнелейтін клиникаға дейінгі in vitro үлгілерінің болмауы. Ісіктерді зерттеу, олардың морфологиялық сипаттамалары, емдеу болжамы, емдеу тәсілдер әлі күнге дейін жасуша мен жануарлар өсінділерін 2-өлшемді үлгілерде жүргізілуде. Алайда, жасуша өсінділерінің 2өлшемді үлгілерінде тінге тән архитектураның, биохимиялық сигналдардың және жасушалар мен қоршаған матрицаның өзара әрекеттесуінің болмауына байланысты шектеулер бар, сондықтан олар in vivo күрделі процестерді дәл көрсете және үлгі ретінде алмайды. Өз кезегінде, ісік ауруларын модельдеу және дәрі-дәрмектерді сынау үшін жануарларды пайдалану қымбат және уақытты қажет етеді, сонымен қатар бұл модельдер түрлердің айырмашылығына байланысты адамдардың биологиялық реакцияларына бейнелей алмайды. 3-өлшемді үлгілер морфология, пролиферация, дәрілік емдеуге жауап беру, сондай-ақ гендер мен ақуыздардың экспрессиясы тұрғысынан анағұрлым қолайлы, тіндердің in vivo өсуін дәлірек бейнелейді. Бұл шолуда канцерогенезді және олардың дәл медицинадағы әлеуетін зерттеу үшін жасушалық биотехнологияларды қолдану туралы заманауи ғылыми дәлелдер келтірілген. 

Бұл мақалада адамның тыныс алу синцитиалды ауыру тудыратын вирусы үшін тұрақтандырғыш ортаны таңдау бойынша зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеулер биотехнологияда қолданылатын әртүрлі тұрақтандырғыш орталарды пайдалана отырып олардың әртүрлі температура мен уақыт аралығындағы вирустың үлгілерінің сақталуын, вирустың биологиялық белсенділігін Vero жасуша өсіндісінде зерттеу арқылы анықталды.

Зерттеулер пептон, сахароза, желатин және олардың қоспаларын қамтитын барлық вирус үлгілері төмен температураларда (минус 40 °C және  плюс 4 °C) вирустың сақталуына пайдалы әсерін тигізетін, ал жоғары температураларда (плюс 37 °C және 22 °C) адамның тыныс алу синцитиалды ауыру тудыратын вирусының биологиялық белсенділігінің төмендегені анықталды. Бұл деректер вирусты сақтау, тасымалдау және осы инфекцияға қарсы диагностикалық және вакциналық препараттарды әзірлеуде пайдалану үшін маңызды.