ІРІ ҚАРА МАЛДЫҢ ЖҰҚПАЛЫ РИНОТРАХЕИТІ МЕН ВИРУСТЫҚ ДИАРЕЯСЫНА ҚАРСЫ ЭКСПЕРИМЕНТТІК ҚАУЫМДАСТЫРЫЛҒАН ВАКЦИНАНЫҢ ОҢТАЙЛЫ АДЪЮВАНТТЫҚ ЖҮЙЕСІН ТАҢДАУ: ҚОЯНДАР МОДЕЛІНДЕГІ САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ

Ірі қара малдың (ІҚМ) жұқпалы ринотрахеиті (ЖРТ) мен вирустық диареясы (ВД) мал шаруашылығына елеулі экономикалық шығын келтіретін ең кең таралған вирустық инфекциялардың қатарына жатады. Аталған ауруларға қарсы инактивтелген вакциналардың тиімділігі айқын әрі ұзаққа созылатын иммундық жауаптың қалыптасуын қамтамасыз ететін адъюванттық жүйені дұрыс таңдауға едәуір дәрежеде байланысты. Осы зерттеудің мақсаты оңтайлы адъюванттық жүйені негіздеу үшін Montanide® коммерциялық адъюванттарының әртүрлі түрлері қолданылған ІҚМ-ның ЖРТ мен ВД-сына қарсы эксперименттік қауымдастырылған инактивтелген вакцинаның физикалық тұрақтылығын, қауіпсіздігін және иммуногендігін салыстырмалы түрде бағалау болды. Эксперименттік вакциналар ЖРТ вирусының «Р-93» штаммы мен ВД вирусының «OregonC24V» штаммының инактивтелген вирусқұрамды суспензиялары негізінде Montanide ISA 70 VG, Montanide ISA 61 VG және Montanide GEL 01 PR адъюванттарын пайдалану арқылы дайындалды. Препараттардың физикалық тұрақтылығы жеделдетілген термостаттау әдісімен бағаланды, ал қауіпсіздігі мен иммуногендігі қояндар моделінде бір реттік бұлшықет ішіне иммундаудан кейін бейтараптандыру реакциясында вирусбейтараптандырушы антиденелердің (ВБА) титрлерін анықтау арқылы зерттелді. Зерттелген вакциналардың барлығы 10 тәулік бойы термостаттау кезінде физикалық тұрақтылығын сақтап, клиникалық тұрғыдан жергілікті жағымсыз реакциялар туғызбады және жақсы көтерімділік көрсетті. Екі вирусқа да қарсы ВБА-ның ең жоғары титрлері Montanide ISA 70 VG және Montanide GEL 01 PR адъюванттарын қолданған кезде тіркелді, ал адъювантсыз антигендер гуморальдық иммундық жауаптың төменірек деңгейін қалыптастырды. Кешенді бағалау нәтижелері ІҚМның ЖРТ пен ВД-сына қарсы отандық қауымдастырылған инактивтелген вакцинаның оңтайлы адъюванты ретінде Montanide ISA 70 VG таңдалуын ғылыми тұрғыдан негіздеуге мүмкіндік берді.

1. Булатов Е.А., Курмашева А.К. Инфекционный ринотрахеит крупного рогатого скота: краткий обзор // Биобезопасность и Биотехнология. – 2024. – № 18. – С. 19-43. https://doi.org/10.58318/2957-5702-2024-18-19-43.

2. Cui H., Ren B., Wang L., Chen J., Li J., Hu W., Yang Y. Enhanced pathogenicity and synergistic effects of co-infection with bovine viral diarrhea virus 1 and HoBi-like virus in cattle and guinea pigs // Front. Vet. Sci. – 2024. – Vol. 11. – P. 1464745. https://doi.org/10.3389/fvets.2024.1464745.

3. Newcomer B.W., Walz P.H., Givens M.D., Wilson A.E. Efficacy of bovine viral diarrhea virus vaccination to prevent reproductive disease: A meta-analysis // Theriogenology. – 2015. – Vol. 83 (3). – P. 360–365.e1. https://doi.org/10.1016/j.theriogenology.2014.09.028.

4. Hou Z., Wang J., Tan B., Zhang S. A systematic study of bovine viral diarrhoea virus coinfection with other pathogens // Viruses. – 2025. – Vol. 17 (5). – P. 700. https://doi.org/10.3390/v17050700.

5. Barrett D., Lane E.A., Lozano J.M., O'Keeffe K., Byrne A.W. Bovine herpes virus type 1 (BoHV-1) seroprevalence, risk factor and bovine viral diarrhoea (BVD) co-infection analysis from Ireland // Sci. Rep. – 2024. – Vol. 14 (1). – P. 867. https://doi.org/10.1038/s41598-023-50433-5.

6. Омарова Г., Байкадамова Г., Аканова Ж., Асауова Ж. Серопревалентность инфекционного ринотрахеита крупного рогатого скота в Казахстане: динамика распространения в 2021-2022 годах // 3i: intellect, idea, innovation – интеллект, идея, инновация. – 2024. – № 4. – С. 16–23. https://doi.org/10.52269/22266070_2024_4_16.

7. Башенова Э., Нисанова Р., Жармухаметова А., Ақшалова П., Сериков М., Маманова С., Кирпиченко В. Отбор высокопозитивных образцов сыворотки крови от крупного рогатого скота, инфицированного вирусной диареей // Евразийский журнал прикладной биотехнологии. – 2024. – № 3. – С. 66–72. https://doi.org/10.11134/btp.3.2024.7.

8. Smith B.I., Rieger R.H., Dickens C.M., Schultz R.D., Aceto H. Anti-bovine herpesvirus and anti-bovine viral diarrhea virus antibody responses in pregnant Holstein dairy cattle following administration of a multivalent killed virus vaccine // Am. J. Vet. Res. – 2015. – Vol. 76 (10). – P. 913–920. https://doi.org/10.2460/ajvr.76.10.913.

9. Bulatov Y., Kurmasheva A., Amanova Z., Abitaev R., Sametova Z., Kyrgyzbayeva A., Kondybaeva Z., Turyskeldi S., Ussembay A., Toktyrova D., Mazbayeva D., Shayakhmetov Y., Kerimbayev A., Khussainov D., Wentao M., Rsaliyev A., Abduraimov Y. The Influence of the associated inactivated vaccine against infectious rhinotracheitis and bovine viral diarrhea on the formation and duration of colostral immunity in kazakh whiteheaded calves // Vaccines. – 2025. – Vol. 13(4) – P. 408. https://doi.org/10.3390/vaccines13040408.

10. Frey M.L. One year antibody responses of four inactivated infectious bovine rhinotracheitis-bovine viral diarrhea vaccines // Bov. Pract. – 1989. – Vol. 24. – P. 18–21. https://doi.org/10.21423/bovine-vol0no24p18-21.

11. Ahmed D.A.A., Sadiek Y., Eldin M.S., Ibrahim R.S., Amen O., Abodalal S.E.S.A. Evaluation of comparative effect between aluminum hydroxide gel and montanide (ISA 70) in potency and protection of locally prepared rabbit hemorrhagic disease virus 2 (RHDV2) vaccines in rabbits // BMC Vet. Res. – 2024. – Vol. 20 (1). – P. 407. https://doi.org/10.1186/s12917-024-04239-w.

12. Fegan J.E., Waeckerlin R.C., Tesfaw L., Islam E.A., Deresse G., Dufera D., Assefa E., Woldemedhin W., Legesse A., Akalu M., Bayissa B., Nguyen Q.H., Ng D., Ahn S.K., Schryvers A.B., Tefera T.A., Moraes T.F., Gray-Owen S.D. Developing a PmSLP3-based vaccine formulation that provides robust long-lasting protection against hemorrhagic septicemia–causing serogroup B and E strains of Pasteurella multocida in cattle // Front. Immunol. – 2024. – Vol. 15. – P. 1392681. https://doi.org/10.3389/fimmu.2024.1392681.

13. Zhang S., Zhang Y., Liu G., Wang C., Ji Y., Chen J., Hu C., Chen X., Guo A., Chen Y. The safety and protective efficacy evaluation of an attenuated M. bovis-BoHV-1 bivalent vaccine in rabbits // Vaccines. – 2023. – Vol. 11 (11). – P. 1698. https://doi.org/10.3390/vaccines11111698.

14. Ruiz-Sáenz J., Jaime J., Vera V. An inactivated vaccine from a field strain of bovine herpesvirus-1 (BoHV-1) has high antigenic mass and induces strong efficacy in a rabbit model // Virol. Sin. – 2013. – Vol. 28 (1). – P. 36–42. https://doi.org/10.1007/s12250-013-3283-z.

15. Donofrio G., Cavirani S., Vanderplasschen A., Gillet L., Flammini C.F. Recombinant bovine herpesvirus 4 (BoHV-4) expressing glycoprotein D of BoHV-1 is immunogenic and elicits serum-neutralizing antibodies against BoHV-1 in a rabbit model // Clin. Vaccine Immunol. – 2006. – Vol. 13 (11). – P. 1246–1254. https://doi.org/10.1128/CVI.00200-06.

16. Yao Y., Zhang Z., Yang Z. The combination of vaccines and adjuvants to prevent the occurrence of high incidence of infectious diseases in bovine // Front. Vet. Sci. – 2023. – Vol. 10. – P. 1243835. https://doi.org/10.3389/fvets.2023.1243835.

17. Jansen T., Hofmans M., Theelen M., Schijns V. Structure–activity relations of water-inoil vaccine formulations and induced antigen-specific antibody responses // Vaccine. – 2005. – Vol. 23 (8). – P. 1053–1060. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2004.08.023.

18. Балашов А.Н., Доронин М.И., Борисов А.В., Лозовой Д.А., Михалишин Д.В., Стариков В.А. Изучение гуморального иммунитета собак при использовании антирабических инактивированных вакцин, изготовленных с применением адъювантов Montanide ISA 70 VG и GEL 01 // Ветеринария сегодня. – 2020. – № 1 (32). – С. 25–30. https://doi.org/10.29326/2304-196X-2020-1-32-25-30.

19. Khorasani A., Madadgar O., Soleimanjahi H., Keyvanfar H., Mahravani H. Evaluation of the efficacy of a new oil-based adjuvant ISA 61 VG FMD vaccine as a potential vaccine for cattle // Iran. J. Vet. Res. – 2016. – Vol. 17 (1). – P. 8–12. https://doi.org/10.22099/IJVR.2016.3596.

20. Bulatov Y., Sametova Z., Abitayev R., Kyrgyzbayeva A., Ussembay A., Kondibaeva Z., Amanova Z., Turyskeldy S., Toktyrova D., Mazbayeva D., Shorayeva K., Jekebekov K., Zhugunissov K., Barakbayev K., Kerimbayev A., Rsaliyev A., Abduraimov Y., Kurmasheva A. Duration of immunity against infectious rhinotracheitis and bovine viral diarrhea after vaccination in calves in southern region of Kazakhstan // Front. Vet. Sci. – 2025. – Vol. 12. – P. 1681624. https://doi.org/10.3389/fvets.2025.1681624.