БҰЗАУЛАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНДА АЭРОИОНИЗАЦИЯ МЕН ЭФИР МАЙЛАРЫН КЕШЕНДІ ҚОЛДАНУ НӘТИЖЕЛЕРІ

Мақалада ерте жастағы бұзауларды өсіру технологиясында ауаны және эфир майларын аэроионизациялауды үйлесімді қолдану тиімділігін зерттеу нәтижелері ұсынылған. Жұмыстың мақсаты осы факторлардың ауа ортасының параметрлеріне және өнеркәсіптік мал шаруашылығы жағдайындағы төлдің физиологиялық мәртебесіне әсерін ветеринариялық-санитариялық бағалау болды. Зерттеу әдіснамасы дәлелді ветеринариялық санитария қағидаттарына негізделген және жануарларды ұстау жағдайларын санитариялықгигиеналық, микробиологиялық және зоотехникалық бағалауды қамтыған. Эксперимент өндірістік жағдайларда екі топтағы бақылау және тәжірибелік бұзауларда, әрқайсысында 15 бастан, бірдей тамақтандыру және ұстау жағдайларында өткізілді. Эксперименттік ісшаралар кешені ауаны аэроионизациялауды және табиғи эфир майларын мөлшерлеп шашыратуды қамтыды. Әзірленген тәсілдің тиімділігі микроклиматтық көрсеткіштердің динамикасы, жануарлардың тыныс алу аймағындағы ауаның микробтық тұқымдану деңгейі, сондай-ақ бұзаулардың жай-күйінің клиникалық-физиологиялық маркерлері бойынша бағаланды. Тәжірибелер нәтижелердің қайталануын растау үшін жылдың түрлі маусымдарында репликалаумен 20 тәулік бойы бірыңғай хаттама бойынша орындалды. Аэроионизация мен эфир майларын қолданудың бұзаулардың ауа ортасына айқын санитарлық-түзету әсерін тигізетіні анықталды. Бұл микробтық жүктемені төмендетуден және микроклимат параметрлерін оңтайландырудан, негізінен салыстырмалы ылғалдылық пен санитариялық жайлылық деңгейінен көрінеді. Алынған деректер респираторлық патологиялардың даму қаупінің төмендегенін, сондай-ақ жас төлдің физиологиялық бейімделуі және табиғи төзімділігін қолдау үшін қолайлы жағдайлардың қалыптасқанын куәландырады.

1. Li W., Wang F., Han Y., Sun F., Liu C., Zhu Y., Zhong P. Effects of essential oils on calf growth, ruminal fermentation, and antioxidative status: a meta-analysis // Frontiers in Veterinary Science, 2025. https://doi.org/10.3389/fvets.2025.1573846

2. Cui H., Zhang C., Su K., Fan T., Chen L., Yang Z., Zhang M., Li J., Zhang Y., Liu J. Oregano essential oil in livestock and veterinary medicine // Animals, 2024. https://doi.org/10.3390/ani14111532

3. Arámbula C.I.; Diaz C.E.; Garcia M.I. Performance, chemical composition and antibacterial activity of the essential oil of Ruta chalepensis and Origanum vulgare // Journal of Physics: Conference Series, 2019. 1386, 012059. https:// doi.org/10.1088/1742-6596/1386/1/012059.

4. Jianu C., Lukinich-Gruia A.T., Rădulescu M., Mioc M., Mioc A., Șoica C., Constantin A.T., David I., Bujancă G., Radu R.G. Essential Oil of Origanum vulgare var. aureum L. from Western Romania: Chemical Analysis, In Vitro and In Silico Screening of Its Antioxidant Activity // Applied Sciences, 2023, 13(8), 5076; https://doi.org/10.3390/app13085076

5. Yursida Y., Andrew F., Agustina K., Mareza E., Kalsum U., Ikhwani I. Rahayuningsih, S., Yuniarti E., Putra N.R. Harnessing the power of cinnamon oil: A review of its potential as natural biopesticide and its implications for food security // Heliyon, 2025. 11, e41827, https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2025.e41827.

6. Khan S.T., Khan M., Ahmad J., Wahab R., Abd-Elkader O.H., Musarrat J., Alkhathlan H.Z., Al-Kedhairy A.A. Thymol and carvacrol induce autolysis, stress, growth inhibition and reduce the biofilm formation by Streptococcus mutans // AMB Express, 2017. 7, 49, https://doi.org/10.1186/s13568-017-0344-y.

7. Speranza B., Bevilacqua A., Campaniello D., Altieri C., Corbo M.R., Sinigaglia M. Minimal Inhibitory Concentrations of Thymol and Carvacrol: Toward a Unified Statistical Approach to Find Common Trends // Microorganisms, 2023. 11, https://doi.org/10.3390/microorganisms11071774.

8. Drăgan F., Moisa C.F., Teodorescu A., Burlou-Nagy C., Fodor K.I., Marcu F., Popa D.E., Teaha D.I.M. Evaluating in vitro antibacterial and antioxidant properties of Origanum vulgare volatile oil // Farmacia, 2022. 70. https://doi.org/10.31925/farmacia.2022.6.15

9. Walasek-Janusz M., Grzegorczyk A., Malm A., Nurzyńska-Wierdak R., Zalewski D. Chemical Composition, and Antioxidant and Antimicrobial Activity of Oregano Essential Oil // Molecules 2024, 29(2), 435; https://doi.org/10.3390/molecules29020435

10. Peiris M., Weerts Z., Aktar R., Masclee A.M., Blackshaw A., Keszthelyi D. A putative anti-inflammatory role for TRPM8 in irritable bowel syndrome-An exploratory study // Neurogastroenterol Motil, 2021. 33, e14170, https://doi.org/10.1111/nmo.14170.

11. Najar B., Shortrede J.E., Pistelli L., Buhagiar J. Chemical Composition and in Vitro Cytotoxic Screening of Sixteen Commercial Essential Oils on Five Cancer Cell Lines // Chem Biodivers, 2020. 17, e1900478, https://doi.org/10.1002/cbdv.201900478.

12. Alliger K., Khalil M., König B., Weisenburger S., Koch E., Engel M. Menthacarin attenuates experimental colitis // Phytomedicine, 2020. 77, 153212, https://doi.org/10.1016/j.phymed.2020.153212.

13. Elgendy E., Ibrahim H., Elmeherry H., Sedki A., Mekhemer F. Chemical and Biological Comparative in Vitro Studies of Cinnamon Bark and Lemon Peel Essential Oils // Food and Nutrition Sciences, 2017. 08, 110-125, https://doi.org/10.4236/fns.2017.81008.

14. Ait Dra L., Ait Sidi Brahim M., Boualy B., Aghraz A., Barakate M., Oubaassine S., Markouk M., Larhsini M. Chemical composition, antioxidant and evidence antimicrobial synergistic effects of Periploca laevigata essential oil with conventional antibiotics // Industrial Crops and Products, 2017. 109, 746-752, https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2017.09.028.

15. Santana de Oliveira M., Vostinaru O., Rigano D., de Aguiar Andrade E.H. Editorial: Bioactive compounds present in essential oils: Advances and pharmacological applications // Frontiers in Pharmacology, 2023. Volume 14 - 2023, https://doi.org/10.3389/fphar.2023.1130097.

16. Kryvtsova M., Hrytsyna M., Salamon I., Skybitska M., Novykevuch O. Chemotypes of Species of the Genus Thymus L. in Carpathians Region of Ukraine-Their Essential Oil Qualitative and Quantitative Characteristics and Antimicrobial Activity // Horticulturae 2022, 8(12), 1218; https://doi.org/10.3390/horticulturae8121218

17. Pandur E., Micalizzi G., Mondello L., Horváth A., Sipos K., Horváth G. Antioxidant and Anti-Inflammatory Effects of Thyme (Thymus vulgaris L.) Essential Oils Prepared at Different Plant Phenophases on Pseudomonas aeruginosa LPS-Activated THP-1 Macrophages // Antioxidants (Basel), 2022. 11, https://doi.org/10.3390/antiox11071330.

18. Trendafilova A., Todorova M., Ivanova V., Zhelev P., Aneva I. Essential Oil Composition of Five Thymus Species from Bulgaria // Chem Biodivers, 2021. 18, e2100498, https://doi.org/10.1002/cbdv.202100498.

19. Zhao W., Choi C.Y., Li G., Li H., Shi Z. Pre-weaned dairy calf management practices, morbidity and mortality of bovine respiratory disease and diarrhea in China // Livestock Science 251(9):104608. https://doi.org/10.1016/j.livsci.2021.104608

20. Palhares Campolina J. Effects of a blend of essential oils in milk replacer on performance, rumen fermentation, blood parameters, and health scores of dairy heifers // Published: March 11, 2021 https://doi.org/10.1371/journal.pone.0231068