Жасанды инфекциялық аяда күздік бидайдың тат түрлеріне төзімділік көздерін анықтау

Бұл жұмыста Қазақстанның оңтүстік аймағында жасалды түрде қалыптастырылған инфекциялық аяда күздік жұмсақ бидай үлгілерінің тат түрлеріне төзімділігін кешенді бағалау нәтижелері келтірілген. Зерттеулер 2021 жылы Биологиялық қауіпсіздік проблемаларының ғылыми-зерттеу институтының базасында жүргізілді. Зерттеу нысандары ретінде Орталық Азия және Кавказ сорттары, сондай-ақ 27FAWWON-SA және 27FAWWON-IR халықаралық питомниктерінің коллекциялық үлгілері алынды.

Төзімділікті бағалау бірқатар фитопатологиялық көрсеткіштер бойынша жүргізілді, оның ішінде зақымдану дәрежесі, реакция типі, ауру даму қисығы астындағы аудан және инфекция коэффициенті. Зерттеу барысында жасады инфекциялық аяда сабақ, жапырақ және сары татқа төзімділік деңгейі бойынша үлгілердің елеулі саралануы байқалатыны анықталды. Әсерлі үлгілердің максималды зақымдану дәрежесі 60-80% жетті, ал төзімді формаларда бұл көрсеткіш 1020% аспады. Вегетациялық кезеңнің ауа-райы жағдайлары сары таттың дамуына әсер етті, оның зақымдану дәрежесі көп жағдайда төмен деңгейде қалды. Нәтижелер шетелдік үлгілердің Орталық Азия сорттарымен салыстырғанда төзімділік деңгейі жоғары екенін көрсетті. Атап айтқанда, 27FAWWON-IR питомнигінде сабақ татына төзімді формалардың үлесі 72,1%-ды құрады. Жалпы, таттың үш түріне кешенді төзімділігі бар 125 үлгі анықталды. Жасады инфекциялық аяны пайдалану генотиптерді объективті бағалауды қамтамасыз ететін фитопатологиялық скринингтің тиімді және сенімді әдісі болып табылатыны анықталды. Бөлінген үлгілер селекциялық практика үшін айтарлықтай қызығушылық тудырады және Қазақстан жағдайына бейімделген, жоғары өнімді күздік бидайдың жаңа сорттарын жасау кезінде төзімділік донорлары ретінде пайдаланылуы мүмкін.

1. Койшыбаев М. Болезни зерновых культур. – Алматы: Бастау, 2002. – 366 с.

2. Койшыбаев М. Болезни пшеницы. – Анкара: ФАО, 2018. – 365 с.

3. Рсалиев А.С., Рсалиев Ш.С. Устойчивость пшеницы к болезням. – Алматы: Асыл кітап, 2020. – 381 с.

4. Kokhmetova A., Kremneva O., Volkova G., Atishova M., Sapakhova Z. Evaluation of wheat cultivars growing in Kazakhstan and Russia for resistance to tan spot // Journal of Plant Pathology. – 2017. – Vol. 99 (1). – Р. 161-167.

5. Мауленбай А.Д., Ыскакова Г.Ш., Рсалиев А.С. Вирулентность и расовый состав Puccinia triticina в Казахстане в 2018 г. // Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина. – 2020. – № 3. – С. 25–35.

6. Rsaliyev A., Yskakova G., Maulenbay A., Zakarya K., Rsaliyev S. Virulence and race structure of Puccinia graminis f. sp. tritici in Kazakhstan // Plant Protection Science. – 2020. – Vol. 56. – P. 275– 284.

7. Rsaliyev S., Rsaliyev A., Urazaliev R., Dubekova S., Serikbaykyzy A. Population composition and virulence of Puccinia striiformis f. sp. tritici in Kazakhstan // Plant Protection Science. – 2025. – Vol. 61. – P. 152–161.

8. Гешеле Э.Э. Методы заражения растений и учета его результатов в селекции // Основы фитопатологической оценки в селекции растений. – Москва: Колос, 1978. – С. 129-159.

9. Stakman E.C. Stewart D.M., Loegering W.Q. Identification of physiologic races of Puccinia graminis var. tritici // U.S. Agric. Res. Serv. – 1962. – Vol. 617. – P. 1-53.

10. Mains E.B., Jackson H.S. Physiologic specialization in the leaf rust of wheat Puccinia triticiana Erikss // Phytopathology. – 1926. – Vol. 16. – 2. – P.89-120.

11. Gassner G., Straib W. Experimentelle Untersuchungen uber das Verhaltender Weizensorten gegen Puccinia glumarum // Phytopathol. – 1929. – 1. – 3. – P. 215-275.

12. Peterson R.F., Campbell A.B., Hannah A.E. A diagrammatic scale for estimating rust intensity on leaves and stems of cereals // Canad. J. Res. – 1948. – Vol. 26. – P.496-500.

13. Койшибаев М. Особенности развития ржавчины и септориоза на яровой пшенице в Северном Казахстане // Защита и карантин растений. – 2017. – № 11. – С. 21-24

14. Shamanin V., Salina E., Wanyera R., Zelenskiy Y., Olivera P., Morgounov A.I. Genetic diversity of spring wheat from Kazakhstan and Russia for resistance to stem rust Ug99 // Euphytica. – 2016. – Vol. 212 (2). – Р. 287-296.

15. Rsaliyev A.S., Rsaliyev Sh.S. Principal approaches and achievements in studying race composition of wheat stem rust // Vavilov Journal of Genetics and Breeding. – 2018. – Vol. 22 (8). – P.967-977.

16. Ыскакова Г.Ш., Рсалиев А.С. Сравнительное изучение устойчивости коммерческих сортов мягкой и твердой пшеницы к стеблевой ржавчине // Вестник КазНУ, серия биологическая. – 2019. – Т.2 (79). – С.75-85.

17. Тырышкин Л. Г., Гашимов М. Э., Петрова Н. С., Звейнек И. А., Ковалева О. Н., Чернов В. Е. Эффективная устойчивость ячменя к листовым грибным болезням // Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции. СПб.: ВИР, 2013. – Т. 171. – С. 57-60.

18. Афанасенко О.С., Михайлова Л.А., Мироненко Н.В., Анисимова А.В., Коваленко Н.М., Баранова О.А., Новожилов К.В. Новые и потенциально опасные болезни зерновых культур в России // Вестник защиты растений. – 2011. – № 4. – С. 3-18.