Қазақстан Республикасында қой шешегі вирусының таралу қаупін эпизоотиялық мониторинг және интегралды бағалау (2021–2024 жж.)

Қой шешегі ұсақ малдың ең маңызды вирустық ауруларының бірі болып қала береді және қой шаруашылығының тұрақты дамуына айтарлықтай қауіп төндіреді. Бұл ауру малдың қырылуына, өнімділіктің төмендеуіне және жануарларды тасымалдауға шектеулер енгізілуіне байланысты экономикалық шығындарға әкеледі.

Зерттеудің мақсаты – 2021–2024 жылдар аралығында Қазақстан Республикасындағы қой шешегі бойынша эпизоотиялық жағдайды талдау.

Жұмыста ресми ветеринариялық есептілік деректері, індет ошақтарын эпизоотологиялық зерттеу материалдары, серологиялық мониторинг нәтижелері және зертханалық диагностика мәліметтері пайдаланылды. Инфекцияның таралуының кеңістіктік-уақыттық ерекшеліктеріне бағалау жүргізілді. Бұрын ұзақ уақыт бойы ауру тіркелмеген Шығыс Қазақстан облысын қоса алғанда, бірқатар өңірлерде қоздырғыштың қайта айналымға түскені анықталды. Инфекцияның әрі қарай таралу ықтималдығын бағалау үшін қолайсыз факторлардың жүзеге асу ықтималдығын, ықтимал салдардың ауырлығын және эпизоотиялық процесті басқару деңгейін ескеретін интегралды қауіп моделі әзірленді. Сонымен қатар вирус изоляттарының толық геномдық секвенирлеу нәтижелері талданып, олардың генетикалық жақындығы және айналымының трансшекаралық сипаты расталды.

Алынған деректер профилактикалық шараларды күшейту, серологиялық мониторингті кеңейту және ветеринариялық қызмет тәжірибесінде заманауи молекулалық-генетикалық әдістерді қолдану қажеттілігін көрсетеді. Кешенді тәуекелге негізделген тәсіл қой шешегін бақылаудың тиімділігін арттырып, жаңа эпизоотиялық ошақтардың пайда болу қаупін төмендетуге мүмкіндік береді.

1. Абу Али ибн Сина (Авиценна). Канон врачебной науки. — Ташкент: Фан, 1981. — (О клинике инфекционных поражений).

2. Бакулов И. А. Эпизоотология с микробиологией. — М.: Агропромиздат, 1987. — 415 с.

3. Беляков В. Д. Эпидемиология: Учебник. — М.: Медицина, 1989. — 416 с. (Вклад Э. Дженнера в оспопрививание).

4. Сюрин В. Н. Вирусные болезни животных / В. Н. Сюрин, А. Я. Самуйленко и др. — М.: ВНИТИБП, 1998. — 928 с.

5. Borrel A. Sur la variole ovine. Étude de l'agent spécifique // Annales de l'Institut Pasteur. — 1903. — Vol. 17. — P. 123–146.

6. Bhanuprakash V. Sheep pox: a review // Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases. — 2006. — Vol. 29 (1). — P. 27–60.

7. World Organisation for Animal Health (WOAH). Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals. — Paris, 2023. — Chapter 3.7.12.

8. МСХ РК. Отчеты Комитета ветеринарного контроля и надзора за 2021–2025 гг. — Астана, 2025.

9. Сансызбай А. Р. Разработка средств диагностики и профилактики оспы овец в Казахстане // Вестник с/х науки Казахстана. — 2015. — № 4. — С. 45–52.

10. Tulman E. R. Genome of Sheeppox Virus // Journal of Virology. — 2002. — Vol. 76, No. 12. — P. 6054–6061.

11. Zhu X. Genetic characterization of sheeppox virus isolated in China // Archives of Virology. — 2021. — Vol. 166. — P. 153–162.

12. GenBank Database. Sheeppox virus isolate PQ014465 (Aktobe-2023). — [Electronic resource]. — URL: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/PQ014465.

13. GenBank Database. Sheeppox virus isolate PV434148 (Targap-2024) / Kozhabergenov N.S., Zhugunissov K.D. et al. — [Electronic resource]. — URL: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/PV434148.

14. Sprygin A. Analysis of the whole-genome sequences of sheep pox virus isolates // Transboundary and Emerging Diseases. — 2018. — Vol. 65. — P. 1421–1425.

15. НИИПББ. Инструкция по применению вакцины против оспы овец из штамма «НИСХИ». — Отар, 2018.

16. Azanbekova M, Mambetaliyev M, Valiyeva A, Kozhabergenov N, Aldayarov N, Kilibayev S, Usserbayev B, Tuyskanova M, Kadyrova B, Myrzakhmetova B, Kutumbetov L, Chervyakova O, Nurabayev S, Berdikulov M, Kerimbayev A, Rsaliyev A, Abduraimov Y and Zhugunissov K (2025) Phylogenetic analysis of a 2024 Sheeppox virus isolate from the Almaty region of Kazakhstan and investigation of its pathogenicity in merino sheep. Front. Vet. Sci. 12:1623187. https://doi.org/10.3389/fvets.2025.1623187

17. Официальный интернет-ресурс Комитета ветеринарного контроля и надзора МСХ РК. (2023). Информация об оспе овец в ВКО. [Электронный ресурс]. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vetcontrol/press/news/details/522777

18. Возможен карантин из-за оспы у овец. (2023, September 12). Актюбинский вестник. Retrieved April 21, 2026, from https://avestnik.kz/vozmozhen-karantin-iz-za-ospy-u-ovecz/

19. Алиева А. К., Айдарбекова Д. Т., Алмас Е. и др. Результаты мониторинговых исследований по оспе овец в Казахстане в 2024 году // Biosafety and Biotechnology. — 2025. — № 4. — С. 6. — https://doi.org/10.11134/btp.4.2025.6.